काठमाडौं । नेपालले विद्युत् पूर्वाधार निर्माणमा प्रयोग हुने बिजुलीका पोलसमेत स्वदेशमै उत्पादन गर्न थालेको छ । लामो समयदेखि विद्युत् वितरण तथा प्रसारण पूर्वाधार निर्माणका लागि विदेशबाट ल्याइने पोलको विकल्पमा नेपालमै उत्पादन सुरु भएपछि विद्युत् क्षेत्रमा आत्मनिर्भरताको नयाँ ढोका खुलेको हो ।
ऊर्जामन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले नेपालमै बिजुलीका पोल उत्पादन सुरु हुनु आत्मनिर्भरतातर्फको महत्वपूर्ण पाइला भएको बताएका छन् । उनका अनुसार स्वदेशी उत्पादनले विद्युत् पूर्वाधार निर्माणको लागत घटाउनुका साथै सार्वजनिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोगमा समेत सहयोग पुग्नेछ ।
यसअघि करिब ४० हजार रुपैयाँ पर्ने १३ मिटर लामो एउटा पोल अब करिब २६ हजार ७ सय रुपैयाँमै उत्पादन गर्न सकिने भएको छ । अर्थात् एउटै पोलमा करिब १३ हजार ३ सय रुपैयाँ, अर्थात् करिब ३३ प्रतिशत लागत घट्ने देखिएको छ ।
विद्युत् पूर्वाधार निर्माणमा पोलको माग ठूलो हुने भएकाले लागतमा आएको यो कमीको प्रभाव समग्र आयोजनाको लागतमा समेत पर्न सक्छ । विशेषगरी ग्रामीण विद्युतीकरण, नयाँ वितरण लाइन विस्तार, ३३ केभी तथा अन्य विद्युतीय पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो संख्यामा पोल आवश्यक पर्ने गर्छ ।
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका प्राविधिक दस्तावेजअनुसार नयाँ ३३ केभी लाइन निर्माणमा ११ मिटर र १३ मिटर लामो स्टिल ट्युबुलर पोल प्रयोग हुने गरेका छन् । विशेष संरचनामा १४.५ मिटर लामो पोलसमेत प्रयोग गर्न सकिने प्राधिकरणको दस्तावेजमा उल्लेख छ ।
यसले नेपालमा विद्युत् पोलको आवश्यकता केवल घरायसी विद्युत् वितरणमा मात्र सीमित नभई ठूला प्रसारण तथा वितरण आयोजना, ग्रामीण विद्युतीकरण र औद्योगिक विद्युत् पूर्वाधार विस्तारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखाउँछ ।
एउटै पोलमा १३ हजारभन्दा बढी बचत ४० हजार रुपैयाँको पोल २६ हजार ७ सय रुपैयाँमा उत्पादन हुँदा एउटै पोलमा १३ हजार ३ सय रुपैयाँ बचत हुन्छ ।
यदि भविष्यमा यही मूल्यमा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सकियो भने बचतको आकार पनि ठूलो हुनेछ ।
उदाहरणका लागि—
१० हजार पोलमा करिब १३ करोड ३० लाख रुपैयाँ, ५० हजार पोलमा करिब ६६ करोड ५० लाख रुपैयाँ, १ लाख पोलमा करिब १ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँ सम्मको लागत अन्तर पर्न सक्छ ।
यो हिसाब पोलको संख्या र मूल्यबीचको अन्तरका आधारमा गरिएको गणना हो । वास्तविक बचत भने नेपाल विद्युत् प्राधिकरण तथा अन्य निकायले कति पोल खरिद गर्छन्, स्वदेशी उत्पादनको वास्तविक खरिद मूल्य कति कायम हुन्छ र ढुवानी तथा अन्य लागत कति घट्छ भन्नेमा निर्भर हुनेछ ।
आयात प्रतिस्थापनको अवसर:
नेपालको विद्युत् क्षेत्र तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ । नयाँ प्रसारण लाइन, वितरण लाइन, ग्रामीण विद्युतीकरण र औद्योगिक क्षेत्रमा विद्युत् पहुँच विस्तार भइरहेका बेला पोलको माग पनि निरन्तर रहने देखिन्छ ।
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले पछिल्ला वर्षहरूमा स्टिल ट्युबुलर पोल खरिदका लागि बोलपत्रसमेत आह्वान गर्दै आएको छ । हालैको एक प्राधिकरणीय खरिद दस्तावेजमा ११, ९ र ८ मिटरका स्टिल ट्युबुलर पोलका प्राविधिक मापदण्ड उल्लेख छन् ।
त्यस्तै, प्राधिकरणको कंक्रिट पोल प्लान्टले १३ मिटरको PSC पोल उत्पादनका लागि आवश्यक मोल्ड खरिद गर्नसमेत बोलपत्र आह्वान गरेको देखिन्छ । यसले विद्युत् पोलको स्वदेशी उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको संकेत गर्छ।
अब प्रश्न—वार्षिक कति पोल चाहिन्छ ?
नेपालमा विद्युत् पोलको कुल वार्षिक खपतको एउटै समग्र आधिकारिक तथ्यांक सार्वजनिक रूपमा सहजै उपलब्ध छैन । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका आयोजना तथा खरिद दस्तावेजमा भने विभिन्न आयोजना र वितरण केन्द्रका लागि पोलको माग छुट्टाछुट्टै देखिन्छ ।
त्यसैले ‘नेपालमा वर्षमा यति लाख पोल खपत हुन्छ’ वा ‘यति अर्ब रुपैयाँ विदेशिन्छ’ भनेर ठोस आधिकारिक स्रोतबिना दाबी गर्नु उचित हुँदैन ।
तर विद्युत् लाइन विस्तारको बढ्दो आवश्यकता हेर्दा पोलको बजार ठूलो रहेको स्पष्ट छ । स्वदेशी उत्पादनले आयातित पोललाई प्रतिस्थापन गर्न सके यसबाट विदेशी मुद्रा बचतसँगै स्वदेशी उद्योग, रोजगारी र कर राजस्वमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।
विद्युत् पूर्वाधारमै आत्मनिर्भर हुने लक्ष्य
नेपालले पछिल्लो समय विद्युत् उत्पादन मात्र होइन, प्रसारण र वितरण पूर्वाधारमा पनि ठूलो लगानी गरिरहेको छ । आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयतर्फ रु. १ खर्ब १४ अर्ब २ करोड ८० लाख बजेट विनियोजन गरिएको छ । ऊर्जा क्षेत्रको उत्पादन, व्यापार, पूर्वाधार विकास र औद्योगिकीकरणलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउने सरकारको नीति रहेको ऊर्जा मन्त्री श्रेष्ठले बताएका छन्।
विद्युत् उत्पादन बढाएर मात्र आत्मनिर्भरता हासिल हुँदैन । विद्युत् उत्पादनका लागि आवश्यक उपकरण, प्रसारण लाइनका सामग्री, ट्रान्सफर्मर, पोल, तार तथा अन्य सामग्रीसमेत स्वदेशमै उत्पादन गर्न सकिए विद्युत् क्षेत्रमा हुने विदेशी निर्भरता क्रमशः घटाउन सकिन्छ ।
नेपालमै पोल उत्पादनको सुरुआतलाई यही दिशामा भएको महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ ।
उत्पादन बढे मूल्य अझ घट्न सक्ने सम्भावना
हाल करिब २६ हजार ७ सय रुपैयाँमा १३ मिटरको पोल उत्पादन गर्न सकिने अवस्था बनेको हो भने उत्पादनको मात्रा बढ्दै जाँदा लागत अझ घट्न सक्ने सम्भावना हुन्छ ।
तर त्यसका लागि स्वदेशी उत्पादकलाई नियमित बजार, गुणस्तरको सुनिश्चितता, प्रतिस्पर्धी खरिद प्रक्रिया र दीर्घकालीन माग आवश्यक हुन्छ ।
सरकारी तथा सार्वजनिक निकायले स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदै गुणस्तर र मूल्यमा प्रतिस्पर्धी बनाउने वातावरण तयार गर्न सके पोल उत्पादन एउटा उद्योगमा मात्र सीमित नभई विद्युत् उपकरण उत्पादनको ठूलो औद्योगिक शृंखलाको आधार बन्न सक्छ ।
विद्युत् बेच्ने देश बन्ने लक्ष्य लिएको नेपाल अब विद्युत् पूर्वाधारका सामग्रीसमेत आफैं उत्पादन गर्ने दिशामा अघि बढेको छ । ४० हजार रुपैयाँको पोल २६ हजार ७ सय रुपैयाँमा बनाउन सकिने उपलब्धिले यही सम्भावनालाई थप बल दिएको छ ।
_1750841257.jpg)
_1750565822.gif)
_1751864738.jpg)
